Η Αυτοκτονία στην Ελλάδα της Κρίσης: Μια Θεωρητική Συζήτηση. Δημούλης K.,Μπασιώτη Π.

Η Αυτοκτονία στην Ελλάδα της Κρίσης: Μια Θεωρητική Συζήτηση. Δημούλης K.,Μπασιώτη Π.

Η Αυτοκτονία στην Ελλάδα της Κρίσης: Μια Θεωρητική Συζήτηση

Δημούλης Ι. Κωνσταντίνος,Μπασιώτη Παρασκευή

 

Το άρθρο αυτό προέρχεται από το πρόσφατο, 12ο, τεύχος του ηλεκτρονικού περιοδικού «Συστημική Σκέψη και Ψυχοθεραπεία» που εκδίδει η Ελληνική Εταιρία Συστημικής Σκέψης και Ψυχοθεραπείας Οικογένειας. Ο Dr. Δημούλης Ι. Κωνσταντίνος είναι Θεολόγος BSc, Ιστορικός PhD, Υποδιευθυντής Δ.Ι.Ε.Κ. Νίκαιας. Η Μπασιώτη Παρασκευή είναι MSc στη Συμβουλευτική Ψυχολογία. Το άρθρο θα δημοσιευθεί σε τρία μέρη. Στο πρώτο ο Ορισμός της Αυτοκτονίας, οι Παράγοντες Αυξημένου Κινδύνου και τα Στατιστικά Στοιχεία.Στο δεύτερο οι Αυτοχειρίες στην Ελλάδα της Κρίσης και οι τρεις βασικές μορφές τους. Και στο τρίτο Η Κοινωνική, Πολιτισμική και Ανθρωπιστική Κρίση και η Πρόληψη της Αυτοκτονίας σε Κοινωνικό Επίπεδο.


Η αυτοκτονία αποτελεί μια πράξη απελπισίας του ατόμου που δεν έχει ενδιαφέρον να ζήσει, που τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο την θεωρεί ως τη μοναδική διέξοδό του για τον ψυχικό του πόνο (Μπελεγρίνος
etal., 2014).

Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.), περίπου 800.000 άνθρωποι πέθαναν από αυτοκτονία το έτος 2017. Είναι η δεύτερη πιο συχνή αιτία θανάτου για τις ηλικίες μεταξύ 15 έως 29 ετών, ενώ το 78% των αυτοκτονιών καταγράφεται σε χώρες χαμηλών και μεσαίων εισοδημάτων (Π.Ο.Υ., 2017).

Η παρούσα εργασία επικεντρώνεται στον ορισμό της αυτοκτονίας, κάνει μια αναφορά στους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες και περιγράφει τις κυριότερες αιτίες για τις οποίες οι άνθρωποι προβαίνουν στην αυτοχειρία. Να σημειωθεί, όμως, ότι ενώ στη βιβλιογραφία έχουν διατυπωθεί πολλές αιτίες, σκοπός δεν είναι τόσο η διεξοδική περιγραφή και ανάλυση καθεμίας από αυτές, όσο η προσέγγιση του ζητήματος αυτού από μια φιλοσοφική, κοινωνικοπολιτική σκοπιά. Πιο συγκεκριμένα, δίνεται έμφαση στην κοινωνιολογική, ανθρωπολογική ακόμη και υπαρξιακή θεώρηση της αυτοχειρίας και στη σύνδεση και εξήγησή της υπό το πρίσμα της κοινωνικής και οικονομικής κρίσης στον ελληνικό χώρο. Παράλληλα, επιχειρείται μια ταξινόμηση των αυτοκτονιών, βάσει των δημοσιευμάτων του ελληνικού τύπου μεταξύ του 2009 έως του 2012, μιας περιόδου έντονης οικονομικής ύφεσης στην Ελλάδα. Με εφαλτήριο, τέλος, την κοινωνική και συμβολική διάσταση της αυτοκτονίας, προτείνονται τρόποι πρόληψής της σε κοινωνικό επίπεδο.

Ορισμός της Αυτοκτονίας

Δεν εκπλήττει κανέναν ότι μέχρι και τον 19οαιώνα η μελέτη της αυτοκτονίας αποτελούσε κυρίως αντικείμενο έρευνας της θεολογίας και δευτερευόντως της φιλοσοφίας. Σήμερα, όμως, το ενδιαφέρον έχει στραφεί στις επιστήμες της κοινωνιολογίας, της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της ψυχολογίας, θέτοντας κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την αιτιότητα της πράξης αυτής. Παράλληλα, στη λογοτεχνία, την ποίηση και τις τέχνες εν γένει, η πράξη της αυτοκτονίας αποτέλεσε και αποτελεί πηγή έμπνευσης. Θεωρείται ακόμη και πράξη απελευθέρωσης, η τελευταία ελεύθερη επιλογή μοιραίων ηρώων.

Η αυτοκτονία πιστεύεται ότι είναι «ένδειξη κρίσης μια κοινωνίας, ένα σοβαρό φαινόμενο που αξίζει της προσοχής μας» (Tatz, 2005: 108). Σήμερα στην Ελλάδα, πολλοί είναι αυτοί που σε μια τέτοια κατάσταση κρίσης επέλεξαν την οδό της αυτοκτονίας. Μια πράξη, η οποία αποτελεί μια πολύπλοκη ανθρώπινη κατάσταση, όπου εμπλέκονται πολλοί παράγοντες, εξ’ ου και είναι δύσκολος να εντοπιστεί ένας ακριβής ορισμός. Σύμφωνα με τον Durkheim, ως αυτοκτονία ορίζεται «κάθε περίπτωση θανάτου που είναι το άμεσο ή έμμεσο αποτέλεσμα μιας πράξης θετικής ή αρνητικής που διαπράττει το ίδιο το θύμα, γνωρίζοντας το αποτέλεσμα» (σελ. 8).

Ανεξάρτητα όμως από τον ορισμό της, που δεν είναι κοινός για όλες τις κοινωνικές και ανθρωπολογικές επιστήμες, η αυτοκτονία συνιστά μια πράξη που είναι ταμπού. Θεωρείται αδιανόητο για τις περισσότερες κουλτούρες ένα άτομο να ακυρώσει την ίδια του την ύπαρξη. «Τα πολιτιστικά πρότυπα κάθε κοινωνικής ομάδας, οι ποικίλοι τρόποι διαβίωσης, οι αντιλήψεις συν τα έθιμα για το θάνατο και το πλέον δυνατότερο απ’ όλα, το αίσθημα των θρησκευτικών πεποιθήσεων, καταστάσεις που παραλλάζουν από τόπο σε τόπο, καθορίζουν τη στάση με την οποία αντιμετωπίζεται η αυτοκτονία» (Χρηστάκης, 1994: 27). Να σημειωθεί εδώ ότι σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία, ο αυτοχειριασμός απαγορεύεται, αφού η προστασία της ζωής είναι απόλυτη για τον νομοθέτη. Συνεπώς, η αυτοκτονία προσβάλλει μία ιδιόρρυθμη νομική υποχρέωση του ανθρώπου «να ζει» (Ανδρουλάκης, 1974. Παπαχαραλάμπους, 1997).

Επιπρόσθετα, η έλλειψη επαρκούς και θετικής πληροφόρησης καλλιεργεί και συντηρεί παλιές προκαταλήψεις και στερεότυπα, που προσδιορίζουν τους αυτόχειρες λίγο ως πολύ ως δειλούς (Ramphele, 1997), «ελαττωματικούς» ή «αδύναμους» να ανταπεξέλθουν στις δυσκολίες του βίου (Tatz, 2005). Το αποτέλεσμα είναι οι κοινωνικές κρίσεις να εμφανίζονται ως ατομικές κρίσεις. Και τούτο διότι ίσως δεν μας είναι εύκολο, πέρα από τις ψυχολογικές ερμηνείες, να εστιάσουμε και στην κοινωνική διάσταση της αυτοκτονίας. Στο δυτικό πολιτισμό, η πράξη αυτή αποτέλεσε ένδειξη αντικοινωνικότητας και άλογης, βίαιης συμπεριφοράς. Όμως, αυτή η μονόπλευρη θεώρηση αναδεικνύει μόνο την πλευρά του αυτόχειρα προτείνοντας ερμηνείες της πράξης του, αλλά δεν είναι σε θέση να διαφωτίσει την πλευρά της αυτοκτονίας, ως ενέργεια στα πλαίσια μιας κοινωνικής λογικής.

Ο άνθρωπος που έχει χάσει την πίστη του στο μέλλον – το δικό του μέλλον – έχει περισσότερες πιθανότητες να εκδηλώσει αυτοκτονικό ιδεασμό και συμπεριφορά (Turecki & Brent, 2016). Και όπου η εκούσια προσαρμοστικότητα δεν προσφέρει νόημα στη ζωή μέσω λυτρωτικών πρακτικών, ο σωματικός θάνατος (συνήθως αυτοκτονία) ή ο ψυχικός, συνιστούν το αποτέλεσμα, το τέρμα της όλης υπόθεσης (Daniel, 1997).

Παράγοντες Αυξημένου Κινδύνου και Στατιστικά Στοιχεία

Το γιατί οι άνθρωποι αυτοκτονούν είναι ένα βαθιά ανθρώπινο και διαχρονικό ερώτημα. Σε όλες τις εποχές, οι αυτόχειρες ενεργούν σχεδόν πανομοιότυπα ασχέτως των κοινωνικών συστημάτων, των θρησκειών, των δοξασιών, των ηθών και των παραδόσεων των λαών από όπου προέρχονται και η προσπάθεια απόδοσης αποκλειστικά και μόνο σε μια αιτία αυτής της τάσης αυτοκαταστροφής είναι ουτοπική. Η αυτοκτονική πράξη αποτελεί μια σύνθετη πολυπαραγοντική ανθρώπινη συμπεριφορά και η αιτία – αφορμή σε κάθε περίπτωση είναι τόσο διαφορετική όσο είναι μοναδικός με δική του υπόσταση, ιδιοσυγκρασία, αλλά και λογική, ο κάθε άνθρωπος. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει και ο J. Ζubin: «είναι το τέλος μιας διαδικασίας, όχι η ίδια η διαδικασία. Στην αυτοκτονία αυτό που έχουμε συνήθως είναι το τελικό αποτέλεσμα, που προκύπτει από μια ποικιλία παραγόντων. Η ανίχνευση των αιτιών είναι σχεδόν αδύνατη μετά το γεγονός» (στο Alvarez, 1974: 74).

Ωστόσο, επιστημονικές μελέτες έχουν διεξαχθεί και έχουν αναδείξει τους σημαντικότερους παράγοντες που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο απόπειρας αυτοκτονίας. Αυτοί είναι η υψηλή εσωστρέφεια, η έντονη έλλειψη ελπίδας, το αίσθημα αβοήθητου και αδιεξόδου (που μπορεί να πηγάζουν από καταθλιπτική συμπτωματολογία), η ύπαρξη ψυχιατρικής διάγνωσης, τα τραυματικά γεγονότα κατά την εφηβεία, το πένθος, οι οικονομικές ή νομικές δυσκολίες, οι διαπροσωπικοί στρεσογόνοι παράγοντες, οι χρόνιες ή ανίατες ασθένειες και η μοναχική ζωή. Από την άλλη πλευρά, στους παράγοντες χαμηλού κινδύνου συγκαταλέγονται οι σθεναροί λόγοι για ζωή, η ευθύνη για μικρά παιδιά, οι αποτελεσματικές δεξιότητες διαχείρισης και επίλυσης προβλημάτων, το ισχυρό κοινωνικό δίκτυο υποστήριξης, η εξωστρέφεια και η θρησκευτικότητα (Turecki & Brent, 2016).

Όσον αφορά στην Ελλάδα συγκεκριμένα, η οικονομική κρίση μοιάζει να έχει γονατίσει τους πολίτες με άμεσο, όχι μόνο οικονομικό, αλλά και ψυχολογικό αντίκτυπο, καθώς η ψυχική ανθεκτικότητα πολλών δοκιμάζεται υπό το βάρος των ευθυνών που συνεπάγεται ο ρόλος τους στο ευρύτερο, και μη, κοινωνικό περιβάλλον. «Η οικονομική κρίση δεν αποτελεί την “αιτία” των αυτοκτονιών με αυστηρούς όρους… Είναι όμως ο εκλυτικός παράγοντας σε ευάλωτους ανθρώπους. Δεν είμαστε όλοι το ίδιο, άλλοι λυγίζουν με περισσότερα, άλλοι με λιγότερα. Η κρίση είναι ισχυρός στρεσογόνος παράγοντας, που μπορεί υπό προϋποθέσεις να σε φέρει στα όρια» (συνέντευξη της ψυχιάτρου Ε. Μπεκιάρη στη δημοσιογράφο Λ. Γιάνναρου το 2012).

Οι ειδικοί κάνουν πλέον λόγο για «εθνική κατάθλιψη» (φράση δανεισμένη από το ντοκιμαντέρ του Γ. Κεραμιδιώτη, 2012), που πολλές φορές παίρνει νοσολογικές διαστάσεις. Θεωρείται, επίσης, αδιαμφισβήτητο ότι τα άτομα με ανάγκες ψυχιατρικής και ψυχοκοινωνικής φροντίδας, αλλά και οι οικογένειές τους, υφίστανται τις συνέπειες αυτής της κρίσης πολύ περισσότερο ως ευάλωτη κοινωνική ομάδα. Η φτώχεια, η ανασφάλεια, ο αποκλεισμός και η έλλειψη προοπτικής και ελπίδας για το μέλλον μπορεί να ενεργοποιήσουν το έλλειμμα ανθεκτικότητας του ατόμου, το οποίο βιώνει απότομες αλλαγές στη σχέση του με τις κοινωνικές δομές. Η αποδιοργάνωση, το έντονο στρες και η κρίση ταυτότητας ενδέχεται να επηρεάσουν τόσο τα μεμονωμένα άτομα, όσο και τους συλλογικούς θεσμούς, όπως είναι η οικογένεια και η κοινωνία. Αυτό το ανθρώπινο «καζάνι» που βράζει δεν μένει στη σφαίρα της θεωρίας, αλλά αποτυπώνεται ήδη στην κλινική πράξη: Παρατηρείται υψηλή θετική συσχέτιση ανάμεσα στην εκδήλωση επιθυμίας θανάτου και την ανεργία και στην εμφάνιση σοβαρής ψυχοπαθολογίας και ανεργίας (Madianosetal., 2011.Οικονόμου etal., 2012).

Παραθέτοντας αναλυτικότερα τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία, το 2008 καταγράφηκαν 373 αυτοκτονίες, το 2009 πραγματοποιήθηκαν 391 αυτοκτονίες, το 2010 σημειώθηκαν 377, το 2011 καταγράφηκαν 477, το 2012 508 και το 2013 533 αυτοκτονίες (ΕΛΣΤΑΤ, 2017). Κατά τη διάρκεια της περιόδου 2007 – 2009, που η ανεργία αυξήθηκε στα 26 κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά 35%, το ποσοστό των αυτοκτονιών αυξήθηκε τουλάχιστον 5%. Ειδικότερα, η χώρα μας ανακηρύχθηκε «πρωταθλήτρια» σε ό, τι αφορά στην αύξηση των αυτοκτονιών με ποσοστό 17% (Stuckleretal., 2011). Την δε τριετία 2009 – 2011, το ποσοστό επικράτησης ενός μείζονος καταθλιπτικού επεισοδίου για ένα μήνα σημείωσε αύξηση της τάξεως του 4,9%. Και ενώ το 2008 οι προγνωστικοί παράγοντες της μείζονος κατάθλιψης συμβάδιζαν με την κλασσική της επιδημιολογία, το 2011 παρουσίασαν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καταθλιπτικής συμπτωματολογίας τα άτομα μικρότερης ηλικίας και οι έγγαμοι, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν επηρεάστηκαν όλα τα στρώματα του ελληνικού πληθυσμού (Οικονόμου, 2012).

Παράλληλα, όπως ανέφερε σε συνέντευξη του, ο Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Δ.Πλουμπίδης,παρατηρείται αύξηση στην εμφάνιση συμπτωμάτων από την ψυχική σφαίρα – κυρίως γενικευμένο άγχος και κατάθλιψη –αλλά και ψυχοσωματικά ενοχλήματα– ταχυκαρδίες, δύσπνοιες,έντονες κεφαλαλγίες, κοιλιακά άλγη κ.ά., που δεν οφείλονται σε κάποιο νόσημα. Για τις περισσότερες περιπτώσεις, ο παράγοντας είναι ψυχογενής.Δεν υπάρχουν όμως γι’ αυτά συγκεντρωτικά στοιχεία (Τσώλης, 2011). Αποτέλεσμα όλων αυτών των εξελίξεων ήταν το ποσοστό αυτοκτονιών να αυξηθεί από 2,8% ανά 100.000 πληθυσμού το 2008, σε 5,2% το 2010 (Γιωτάκος etal., 2011).

Πηγή: http://www.hestafta.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=40&Itemid=132

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.

επιστροφή στην κορυφή

Επικοινωνήστε με το Σχέδιο β'

Μπόταση 6, Εξάρχεια, 1ος όροφος 

info@sxedio-b.gr

210 3810040