Ανδρισμός και οι φασιστικές ομάδες, του Νίκου Μαρκέτου

Ανδρισμός και οι φασιστικές ομάδες, του Νίκου Μαρκέτου

4.         Ανδρισμός και οι φασιστικές ομάδες

Η ομάδα ως πρώιμη μητέρα

Ομοιογενείς ομάδες

Μισογυνισμός, ομοφοβία, ομοφυλοφιλία

Όπως αναφέρθηκε  «η υπεροχή της ομάδας» είναι ένα από τα «κινητοποιητικά πάθη» του φασισμού για τα οποία κάνει λόγο ο Robert Paxton. Έτσι η εξερεύνησή της σχέσης μεταξύ φασισμού και ανδρισμού μας οδηγεί στην εξερεύνηση των ομάδων.

Οι φασιστικές οργανώσεις στην αρχή ήταν κατά κανόνα ανδρικές. Ήταν, ένα είδος βίαιων αδελφοτήτων ή συμμοριών, οι οποίες έβλεπαν τη βία τόσο ως κάθαρση όσο και αρρενωπή. Μπορούμε να δούμε την ιδεολογία του φασισμού στην  αρχική του μορφή πριν την ανάληψη της εξουσίας (για το Μουσολίνι ήταν το 1922, για τον Χίτλερ το 1933), όπου επικρατούσε μια κατάσταση μη πραγματικού, όπου το απαράδεκτο κοινωνικά και ανθρωπολογικά διεκηρύσσετο ανοικτά ως επιθυμητό με έναν επιδεικτικό και προκλητικό τρόπο.

Η ομάδα ως πρώιμη μητέρα

Ορισμένοι τύποι αρσενικών ομάδων συνιστούν μια προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος της ανδρικής ταυτότητας, επιτελώντας ένα διπλό ρόλο: τον ρόλο της πρώιμης μητέρας με την οποία το άτομο συγχωνεύεται· και μιας αρσενικής ταυτότητας που δημιουργεί ένα τεχνητό μιμητικό ανδρισμό. Η συγχώνευση των ανδρών μεταξύ τους συμπληρωμένη από τα σύμβολα και τα παρελκόμενα του ανδρισμού, όπως οι παρελάσεις, οι όρκοι πίστης, οι στολές, τα όπλα, οι χαιρετισμοί, δημιουργούν τη μανιακή φαντασία υπερ-ανδρικότητας - και παντοδυναμίας. Αυτή η κατασκευή του ανδρισμού είναι στην πραγματικότητα μια «μασκαράτα». 

 Η συγχώνευση με την πρώιμη μητέρα είναι ευνουχιστική και τρομάζει. Το αγόρι για να σώσει το εγώ του από την πλήρη αφομοίωση με την μητέρα, κατασκευάζει αφ’ ενός έναν κόσμο φαλλικών συμβόλων  και «μεγάλων οργάνων» και αφ’ ετέρου ένα εχθρικό κόσμο όπου πρέπει να αγωνιστεί για να αποδείξει την αξιοπρέπεια και την αρρενωπότητά του. Η δική του επιθυμία να αφομοιωθεί και να ενσωματωθεί με την μητέρα παραμένει βαθιά κρυμμένη (Wieland C., 2015).

Ο Didier Anzieu με την έννοια  «η αυταπάτη της ομάδας» περιγράφει την παλλινδρομημένη ομάδα ως πρώιμη μητέρα που περιβάλλει τα πάντα και στην οποία τα μέλη αναζητούν συγχώνευση με την ομάδα / μητέρα. Η παντοδυναμία που δημιουργείται με αυτόν τον τρόπο οφείλεται στην αυταπάτη της συγχώνευσης με το  πρωταρχικό αντικείμενο.   Ο Anzieu γράφει, χρησιμοποιώ τον όρο «αυταπάτη της ομάδας» για να υποδηλώσω την αναζήτηση  στην ομάδα μιας συλλογικής συμβιωτικής κατάστασης (Anzieu D., 2001).

Οι ομάδες αυτές συχνά αναφέρουν θέματα όπως για ένα χαμένο παράδεισο, ή την ανάκτηση ενός ιερού τόπου που εκφράζουν αλληγορικά τις ελπίδες για την πλήρη εκπλήρωση που θα προσφέρει η ομάδα.

Στο ίδιο πνεύμα ο Werner Bohleber (2003) περιγράφει την παλινδρομημένη φαντασία της ομάδας ως ναρκισσιστική συγχώνευση με το πρωταρχικό αντικείμενο, τη μητέρα. Η τελειότητα της συγχώνευσης μητέρας /παιδιού είναι το πρωτότυπο της ναρκισσιστικής παντοδυναμίας και αναφέρεται σε μια φαντασίωση μιας προγεννητικής τελειότητας, ενός τόπου επέκτασης (Grunberger 1971)

Ο Bohleber συνδέει την ναρκισσιστική συγχώνευση που δεν επιτρέπει τον πλουραλισμό, με την ιδέα της αγνότητας, που είναι τόσο σημαντική σε φασιστικές και φονταμενταλιστικές ομάδες. Αυτό που μολύνει είναι ο άλλος, ο ξένος. Αυτός ο άλλος είναι συχνά, σε πολλές θρησκευτικές ομάδες, το θηλυκό σώμα. «Το θηλυκό σώμα», συνεχίζει ο  Bohleber, «χρεώνεται με ιδιαίτερα ισχυρή δύναμη να ρυπαίνει, να αποπλανεί, και να καταστρέφει. Χρησιμεύει επίσης ως μια αλληγορία για την κατάσταση στην κοινωνία που βλέπει τον εαυτό της να απειλείται από σαγηνευτικές, δυνάμεις του κακού» (Bohleber 2003).

Η ομοιογενής αρσενική ομάδα είναι απαραίτητα και εξ ορισμού μια παρανοϊκή ομάδα. Καθώς  μαζί με την κεντρική φαντασίωση της ένωσης με τη μητέρα, προκύπτει και το φάντασμα της θηλυκότητας,  η ομοιογενής αρσενική ομάδα είναι συνεπαρμένη και παντοδύναμη από τη μία πλευρά, αλλά και παρανοϊκή από την άλλη. Ο ευνουχισμός, η εξόντωση και η ταπείνωση απειλούν να αναστρέψουν την παλίρροια της παντοδυναμίας (Wieland C., 2015).  Όταν απειληθούν οι ατομικές άμυνες, το μέλος μιας τέτοιας ομάδας φαντασιώνει ότι μπαίνει στη θέση του τιμωρού που απονέμει σκληρή εκδικητική δικαιοσύνη. Η βία είναι μια προσπάθεια να σώσει τον εαυτό και τον ανδρισμό του όχι μόνο από την ταπείνωση και τον ευνουχισμό, αλλά και από την εκμηδένιση. Αυτός ο τύπος βίας διεισδύει σε φασιστικές και φασιστοειδείς οργανώσεις.

Ομοιογενείς ομάδες

Σε κάποιο βαθμό όλες οι ομάδες λειτουργούν με βάση την αρχή της ομοιότητας. Υπάρχει κάτι που ενώνει τα μέλη, και το μοιράζονται – ένας στόχος ή ένα ιδανικό που συμβολίζεται από τον ηγέτη ή την ιδεολογία. Όπως το έθεσε ο Freud μοιράζονται το ίδιο ιδεώδες του εγώ. Έτσι, σε κάποιο βαθμό η ταύτιση με το ιδεώδες της ομάδας και τον ηγέτη υπάρχει στις περισσότερες ομάδες τις οποίες δεν θα περιγράφαμε ως καταστροφικές. Το ερώτημα  είναι ο τύπος της ταύτισης, καθώς  και το κατά πόσο έχει εξαλείψει άλλες ταυτίσεις και εσωτερικές αντικειμενοτρόπες σχέσεις ή συνυπάρχει με αυτές.  Ο Freud είδε την ενδοβολή ως το κύριο μηχανισμό στην ταύτιση. Η ενδοβολή ενός αγαπημένου αντικειμένου θα οδηγήσει στην δημιουργία ενός καλοήθους εσωτερικού κόσμου. Αλλά ως προς την Ψυχολογία ομάδας,  όπως αναφέρθηκε ήδη, είδε ότι τα μέλη της ομάδας έχουν υποκαταστήσει το δικό τους ιδεώδες του εγώ με τον ηγέτη και ως εκ τούτου έχουν ταυτιστεί μαζί του. Αυτός είναι ο μηχανισμός με τον οποίο λειτουργούν οι ομάδες και μπορούμε να πούμε ότι όσο πιο παλινδρομημένη είναι η ομάδα τόσο ισχυρότεροι και πιο διάχυτοι είναι αυτού του είδους οι μηχανισμοί.

Μέσα σε μια τέτοιου πνεύματος μανιακή ομάδα, η οποία μετατρέπει τους απλούς ανθρώπους  σε ηρωικές μορφές, χάνει κανείς την ανιαρή και συχνά περιφρονημένη ταυτότητα του εαυτού του. Αυτό μπορεί να συμβεί σε μια προσωρινή κατάσταση, όπως η παρακολούθηση μιας πολιτικής ή θρησκευτικής συνάντησης, μιας συναυλίας ροκ ή ακόμα και ενός ποδοσφαιρικού αγώνα. Ο συμμετέχων  μιας τέτοιας ομάδας συγχωνεύεται με τους άλλους και με τον ηγέτη / performer και αισθάνεται συνεπαρμένος, μεγαλύτερος από τον εαυτό του. Μπορεί να είναι μια διαφυγή από τις καθημερινές δυσκολίες της ζωής. Ωστόσο, όταν εξαφανίζεται το εγώ μέσα σε μια ομάδα όπως γίνεται σε μια φασιστική ομάδα συμβαίνει κάτι πολύ ανησυχητικό και πολύ πιο μόνιμο - η δημιουργία ενός παθολογικού οργανισμού.

Ο R.D. Hinshelwood (2007) διακρίνει μεταξύ εποικοδομητικών και καταστροφικών ομάδων. Περιγράφει ως εποικοδομητικές ομάδες αυτές που το ιδεώδες του εγώ- συνυπάρχει με το ιδεώδες της ομάδας και διατηρείται ο διαχωρισμός ανάμεσα στο εγώ  και το ιδεώδες του εγώ.  Ως καταστροφικές ομάδες, περιγράφει  εκείνες που το ιδεώδες της ομάδας έχει υποκαταστήσει το ιδεώδες του εγώ.  Ο Otto Kernberg (2003) υποστηρίζει ότι οι παλινδρομημένες ομάδες παρουσιάζουν τις ίδιες αμυντικές λειτουργίες, όπως εκτίθενται σε σοβαρές διαταραχές της προσωπικότητας. Σημαντικές άμυνες που συνδέονται με αυτές τις διαταραχές είναι: η πρωτόγονη διασχιστική διάσπαση, σύμφωνα  με την οποία τα αντικείμενα βιώνονται είτε ως ολοκληρωτικά καλά είτε ως ολοκληρωτικά κακά με συνακόλουθες πλήρεις αλλαγές και ανατροπές σε αντιλήψεις και συναισθήματα για ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Η άρνηση των απαράδεκτων συναισθημάτων και παρορμήσεων, και η επισύναψη τους στον άλλον (προβολή). Η άρνηση και η προβολή είναι αλληλένδετες άμυνες, επηρεάζουν τον έλεγχο της πραγματικότητας και ενισχύουν τη διάσπαση, διάσχιση, και μόνωση του συναισθήματος. Οι αντικοινωνικές τάσεις προκύπτουν από ναρκισσιστική οργή, φθόνο, δικαιωματικότητα, και αρχαϊκές εγωκεντρικές στάσεις. Με τέτοιες αμυντικές λειτουργίες δεν μπορούν να  επιτευχθούν υψηλότερα επίπεδα ηθικής ανάπτυξης.

Ο Kernberg διακρίνει μια ναρκισσιστική και μια παρανοϊκή αντίδραση στο έντονο άγχος σε παλινδρομημένες ομάδες. Η ναρκισσιστική ομάδα θα επιλέξει ένα ναρκισσιστή ηγέτη ο οποίος απολαμβάνει να είναι το κέντρο της προσοχής και ο οποίος θα καθησυχάσει την ομάδα, που θα προσκολληθεί  πλέον παθητικά σ’ αυτόν, με αντάλλαγμα να πάρει φροντίδα και ασφάλεια. Η επιθετικότητα και ο φθόνος είναι απαρνημένα και εμποδίζονται να αναδυθούν μέσα από την παθητικότητα και την καλλιέργεια της εικόνας ενός «καλοήθους» ηγέτη.  Στην περίπτωση μιας παρανοϊκής ομάδας, η ομάδα επιλέγει για ηγέτη μια παρανοϊκή προσωπικότητα που προετοιμάζει την ομάδα για μάχη ενάντια στους εχθρούς της. Όλη η επιθετικότητα προβάλλεται έξω από την ομάδα και η επιθετικότητα εντός της ομάδας μετατρέπεται σε αφοσίωση προς την ομάδα και τον ηγέτη. Υπάρχει αμοιβαία ταύτιση μεταξύ των μελών.  Αλλά ο Kernberg μιλά για μια τρίτη, πολύ πιο καταστροφική πιθανότητα - μια συμπύκνωση των παρανοϊκών και ναρκισσιστικών στοιχείων που είδε στο σύνδρομο του κακοήθους ναρκισσισμού. Κατ’ αυτόν είναι ένας συχνός συνδυασμός που παρατηρείται στην ολοκληρωτική ηγεσία. «Ο ηγέτης που χαρακτηρίζεται από κακοήθη ναρκισσισμό», γράφει, βιώνει και εκφράζει ένα υπέρμετρο μεγαλείο, έχει ανάγκη να τον αγαπούν, να τον θαυμάζουν, να τον φοβούνται και να υποτάσσονται σ’ αυτόν, δεν μπορεί να ανεχτεί την διατύπωση αντίθετης γνώμης και εισπράττει κάθε εκδήλωση που είναι σε αντίθεση με τις επιθυμίες του ως σαδιστική, εσκεμμένη και ιταμή επίθεση εναντίον του.

Σύμφωνα με την Wieland,  η έννοια του κακοήθους ναρκισσισμού συμπίπτει με τον φασίστα  ηγέτη και την ομάδα του. Η ομάδα ενός τέτοιου ηγέτη δεν είναι απλώς  υποτακτική. Η «έντονη εξιδανικεύουσα αφοσίωση» και η αγάπη και ο θαυμασμός για το οποίο μιλά ο Kernberg αλλάζει την ομάδα σε στιγμές έξαρσης. Τότε η υποτακτική ομάδα παύει να υφίσταται. Αντ' αυτού η ομάδα μετέχει της παντοδυναμίας του ηγέτη και οι οπαδοί προάγονται στο επίπεδο της ένδοξης ύπαρξης του (Wieland C., 2015).

Ο Kernberg περιέγραψε τον κακοήθη ναρκισσισμό ως ένα σύνδρομο που περιλαμβάνει ένα ακραίο μείγμα ναρκισσισμού, αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας επιθετικότητα, και σαδισμό.  Ο κακοήθης ναρκισσιστής παρουσιάζει παθολογική μεγαλομανία, ελλειμματική ανάπτυξη της ηθικής βούλησης με χαρακτηριστικές εκδηλώσεις χαιρέκακης βαναυσότητας, σαδισμού και ψυχολογική ανάγκη για εξουσία (Kernberg, 1997).

Η πατρότητα του όρου ανήκει στον Erich Fromm (1964), ο οποίος χαρακτήρισε  τον κακοήθη ναρκισσισμό ως «την πιο σοβαρή παθολογία και τη ρίζα της πιο φαύλης καταστροφικότητας και απανθρωπιάς» (Fromm, 1964).

  Ο ηγέτης των ομοιογενών αρσενικών  ομάδων, είναι ένας πατέρας, ο οποίος δύσκολα μπορεί να διαφοροποιηθεί από την φρενήρη μητέρα στην τραγωδία του Ευριπίδη Βάκχες - εκτός από την αρσενική μεταμφίεση του (Wieland C., 2015).  Ο αρσενικός ηγέτης μιας ομοιογενούς ανδρικής ομάδας διακηρύσσει τον ανδρισμό του ανατρέποντας πραγματικές ή φανταστικές ταπεινώσεις και προσβολές  του ανδρισμού του και του ανδρισμού της ομάδας του. Η καταστροφή της διαφοροποίησης και η καταστροφή του πλουραλισμού οδηγεί την ομάδα σε έναν παρανοϊκό κόσμο και στην καταστροφικότητα και τη βία ως ιδεώδες.

Όλες οι ανθρώπινες σχέσεις που είναι εκτός ομάδας εξαλείφονται. Μαζί με αυτές, εξαλείφεται και η διαφορά. Η αποστέρηση της ανθρώπινης ιδιότητας του άλλου απεικονίζεται τραγικά στις Βάκχες. Ο Πενθέας δεν αναγνωρίζεται ως ανθρώπινος – τον κυνηγούν εκλαμβάνοντας τον για λιοντάρι. Η μητέρα του Αγαύη δεν αναγνωρίζει τον γιο της. Η μανιακή ομάδα θα μπορούσε να λεχθεί ότι είναι το πρωτότυπο της ομοιογενούς παλινδρομημένης ομάδας όπου η διαφορά δεν αναγνωρίζεται.

Η ακραία βία του παρανοϊκού ηγέτη και της παρανοϊκής ομάδας γίνεται μέρος της έκστασης. Όπως και στις Βάκχες η βία γίνεται συναρπαστική και θριαμβευτική. «Η βία είναι όμορφη», δήλωναν οι Ιταλοί φασίστες και ο Walter Benjamin είδε τον πόλεμο ως «την ύστατη φασιστική αισθητική εμπειρία» (Paxton 2004)

Μισογυνισμός, ομοφοβία, ομοφυλοφιλία

Η σύνδεση μεταξύ του φασισμού της (ανδρικής) ομοφυλοφιλίας και του σαδομαζοχισμού έχει επανειλημμένα επισημανθεί σε λαϊκά μέσα ενημέρωσης και κινηματογραφικές αναπαραστάσεις.  Η ομοφοβία υπάρχει σε πολλές θεωρίες του ολοκληρωτισμού. Η επίμονη επανάληψη αυτών των αναπαραστατικών στερεοτύπων έχει σφυρηλατήσει μια τόσο ισχυρή σχέση ώστε σήμερα ακόμη και οι προοδευτικοί ομοφυλόφιλοι είναι πεπεισμένοι ότι «πολλά από τα κύρια στοιχεία της γκέι κουλτούρας συνιστούν ένα βάλτο στο οποίο ο φασιστικός ιός μπορεί να ευδοκιμήσει.

Η άποψη του Freud είναι ότι υπάρχει μια σαφής, αν και πολύπλοκη σχέση μεταξύ του κοινωνικού δεσμού και της μετουσιωμένης / ανεσταλμένης σεξουαλικής επιθυμίας, ειδικά της ομοφυλοφιλικής επιθυμίας. Οι δεσμοί που συνδέουν τα μέλη της ομάδας μεταξύ τους και με τον αρχηγό  είναι / λιβιδινικοί. Στην παλινδρόμηση των μελών σε προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια του ανθρώπινου ψυχισμού, που παρατηρείται στην ομάδα, φαίνεται ότι σχηματίζονται ομοερωτικές επιλογές αντικειμένων (van de Wiel R.)

Η ιδέα της σύνδεσης του φασισμού με την σεξουαλικότητα προέρχεται από τον Wilhelm Reich. Η περιγραφή του, ωστόσο, για τον φασισμό, ότι υπαγορεύει την απώθηση της «φυσικής», γεννητικής  «οργασμικής» ικανοποίησης για να δεσμεύσει τις μάζες, οδηγώντας σε μια «παλινδρόμηση προς την παθητική και μαζοχιστική ομοφυλοφιλία» επαναλαμβάνει τον ισχυρισμό του Φρόιντ στην Ομαδική Ψυχολογία ότι «τα ομοφυλόφιλα ένστικτα αγάπης εκτρέπονται για να αποτελέσουν ισχυρούς δεσμούς ομάδων».

Τίθεται επομένως το ερώτημα σχετικά με το ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί μετασχηματίζουν την πρωτογενή σεξουαλική ενέργεια σε συναισθήματα που συγκρατούν τις μάζες μαζί. Ο Freud αντιμετωπίζει το πρόβλημα με την ανάλυση των φαινομένων που καλύπτονται από τους όρους υποβολή και υποβολιμότητα. Αναγνωρίζει την υποβολή ως «καταφύγιο» ή «οθόνη» που αποκρύπτει τις «σχέσεις αγάπης». Είναι απαραίτητο η «σχέση αγάπης» πίσω από την υποβολή να παραμένει ασυνείδητη. Ο Φρόυντ επικεντρώνεται στο γεγονός ότι σε οργανωμένες ομάδες όπως ο στρατός ή η Εκκλησία δεν υπάρχει καμία αναφορά αγάπης μεταξύ των μελών ή εκφράζεται μόνο με ένα μετουσιωμένο και έμμεσο τρόπο, μέσω της μεσολάβησης κάποιας θρησκευτικής εικόνας στην αγάπη της οποίας τα μέλη ενώνονται και της οποίας την αγάπη που τους περικλείει όλους, υποτίθεται ότι την μιμούνται στη στάση τους μεταξύ τους. Φαίνεται ότι στην φασιστική κοινότητα η αναφορά στην αγάπη αποκλείεται σχεδόν τελείως. Βασικός σκοπός της φασιστικής ηγεσίας είναι να κρατήσει την πρωτογενή λιβιδινική ενέργεια σε ασυνείδητο επίπεδο. H αχαλίνωτη αγάπη διαμορφώνεται σε υπακοή. Το λιβιδινικό pattern του φασισμού και ολόκληρη η τεχνική των φασιστών δημαγωγών είναι αυταρχικό. Αυτό που ξυπνάει ο ηγέτης είναι η ιδέα μιας εξέχουσας και επικίνδυνης προσωπικότητας, προς την οποία είναι εφικτή μόνο μια παθητική-μαζοχιστική στάση.

Όπως αναφέρθηκε στην φασιστική ομάδα συντελείται μια συμβολική συγχώνευση με την αρχαϊκή μητέρα (Wieland C., 2015).  Αυτή η συγχώνευση είναι ευνουχιστική και τρομάζει- θυληκοποιεί το υποκείμενο. Η θηλυκότητα που εμπλέκεται σε μια τέτοια συγχώνευση, προβάλλεται προς τα έξω, με την δαιμονοποίηση και την περιφρόνηση του θηλυκού, και την δίωξη των «θυληκοποιημένων» Εβραίων.

Μισογυνισμός και ο αντισημιτισμός είναι αλληλένδετες  έννοιες. Πολλές ταινίες και μυθιστορήματα της εποχής, απεικόνισαν τη μοιραία έλξη για την γυναίκα και την έκσταση που σχετίζεται με τη διάλυση του εγώ  μέσα σε μια παθιασμένη σεξουαλική ένωση. Αυτή η παθιασμένη σεξουαλική ένωση θα μπορούσε να θεωρηθεί αφενός ως έκσταση και από την άλλη ως άνδρας που κατασπαράζεται από μια «βαμπίρ γυναίκα» (Horney, K. 1971).

Ο υπερτονισμένος ανδρισμός είναι μια άμυνα στην προοιδιποδιακή συγχώνευση και σύντηξη με την μητέρα. Η άλλη όψη που συνδέεται με την ικανοποίηση αυτής της συγχώνευσης,  είναι ο μαζοχισμός (Studlar G., 1985).

Αυτή η ανάλυση έδωσε επιστημονική αξιοπιστία στη σχέση μεταξύ ομοφυλοφιλίας, σαδομαζοχισμού και φασισμού που προέκυψε από τον αντιφασιστικό προπαγανδιστικό υλικό.

Οι φασίστες  καταπολέμησαν αμείλικτα την ομοφυλοφιλία.  Αντίθετα πρόβαλαν ένα μοντέλο υπερανδρικότητας  στην προσπάθεια να επιβεβαιωθεί η ετεροφυλοφιλική τους αρρενωπή ταυτότητα.

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.

επιστροφή στην κορυφή

Επικοινωνήστε με το Σχέδιο β'

Σολωμού 13, Εξάρχεια, 2ος όροφος (5μμ - 10μμ)

info@sxedio-b.gr

2108224344