Το Pattern της φασιστικής προπαγάνδας, του Νίκου Μαρκέτου

Το Pattern της φασιστικής προπαγάνδας, του Νίκου Μαρκέτου

3.         Το Pattern της φασιστικής προπαγάνδας

    Του Νίκου Μαρκέτου

Πως λειτουργούν τα φασιστικά μαζικά κινήματα; Πως προσελκύει η φασιστική προπαγάνδα; Πως  συσπειρώνεται η μάζα γύρω από την φασιστική ιδεολογία; Ποιές συναισθηματικές προσκολλήσεις και δυναμικά παίζουν ρόλο σε αυτήν; Αναζητώντας απαντήσεις σ’ αυτά τα ερωτήματα  στο βιβλίο του Φρόιντ «Ψυχολογία Ομάδας και ανάλυση του εγώ» (1921), ο Adorno έγραψε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα μαζικής ψυχολογίας, το «φροϋδική θεωρία και το Pattern της φασιστικής προπαγάνδας» (1951).  Έδειξε με πόση ακρίβεια και διαισθητικότητα είχε προβλέψει ο Φρόυντ τη δομή και τη δυναμική του Εθνικοσιαλιστικού Κινήματος.

Ο εθνικοσοσιαλισμός πρόσφερε στην πληγείσα από την απώλεια της οικονομικής και κοινωνικής θέσης της, κατώτερη μεσαία τάξη, τη δυνατότητα αποζημίωσης των ναρκισσιστικών πληγών με τη φαντασιακή συμμετοχή στον «συλλογικό ναρκισσισμό» της γερμανικής «Volksgemeinschaft» (εθνική κοινότητα) που την κρατά ενωμένη ο Führer.

Η φασιστική προπαγάνδα εκμεταλλεύεται τους υφιστάμενους φόβους, τους εντείνει, διοχετεύει τις αναδυόμενες επιθυμίες συγχώνευσης και την επιθετικότητα προς τον εθνικισμό και παρουσιάζει έναν ηγέτη ο οποίος υποτίθεται ότι πρόκειται να σώσει τον κόσμο από την υποτιθέμενη πτώση του.

   Στο βιβλίο του, ο Freud, κάνει μια δυναμική ερμηνεία του πασίγνωστου βιβλίου του Gustave Le Bon, ψυχολογία της μάζας, («Psychologie des Foules» 1895), -το οποίο μιλά για την παράλογη συμπεριφορά της μάζας- και ανασκευάζει μερικές δογματικές έννοιες, που εισήγαγε ο Le Bon και άλλοι προ-αναλυτικοί ψυχολόγοι.

Ο Freud επιχειρεί να ανακαλύψει ποιες ψυχολογικές δυνάμεις προκαλούν τη μετατροπή των ατόμων σε μάζα και τι  είναι αυτό που τους ενώνει. Αυτή η αναζήτηση, ισοδυναμεί με την αποκάλυψη του βασικού ζητήματος της φασιστικής χειραγώγησης. Για να μπορέσει να κερδίσει ο φασίστας δημαγωγός, την υποστήριξη εκατομμυρίων ανθρώπων για στόχους που, σε μεγάλο βαθμό, είναι ασυμβίβαστοι με το δικό τους λογικό συμφέρον, το κάνει με την τεχνητή δημιουργία του δεσμού που αναζητά ο Freud.

Σύμφωνα με τη γενική ψυχαναλυτική θεωρία, ο Φρόυντ πιστεύει ότι ο δεσμός που ενώνει τα άτομα σε μια μάζα είναι λιβιδινικής φύσης. Στην μάζα ανακινούνται συναισθήματα σε τέτοια ένταση που σπάνια ή ποτέ επιτυγχάνεται υπό άλλες συνθήκες. Και είναι μια ευκαιρία για όσους θέλουν να παραδοθούν ανεπιφύλακτα στα πάθη τους, να συγχωνευθούν με την μάζα και να χάσουν την αίσθηση των ορίων της ατομικότητάς τους. Στην μάζα δημιουργούνται συνθήκες που επιτρέπουν στο άτομο να βγάλει τα απωθημένα ασυνείδητα ένστικτα του.

Η ουσία της φασιστικής προπαγάνδας είναι η επιδέξια αφύπνιση ενός τμήματος της αρχαϊκής κληρονομιάς του ατόμου, για να το στρέψει στην επιδίωξη παράλογων αυταρχικών στόχων. Η φασιστική ρητορεία επικεντρώνεται στην ιδέα του ηγέτη, ανεξάρτητα από το αν πράγματι οδηγεί ή είναι μόνο ο εντολοδόχος των συμφερόντων της ομάδας, επειδή μόνο η ψυχολογική εικόνα του ηγέτη είναι ικανή να αναζωογονήσει την ιδέα του παντοδύναμου και απειλητικού αρχαϊκού πατέρα. Στο ηγέτη ο οπαδός πρέπει να παραδώσει την βούληση του, μια στάση που απαιτείται από τον φασίστα οπαδό, όσο περισσότερο η πολιτική του συμπεριφορά είναι ασυμβίβαστη με τα ορθολογικά συμφέροντα του ως ιδιώτη και με τα συμφέροντα της ομάδας ή της τάξης στην οποία ανήκει.

Ο φασίστας ηγέτης όπως και κάθε δικτάτορας είναι μια αυταρχική και επίφοβη μορφή.  Με τις τεχνικές του ξυπνά στο υποκείμενο την ιδέα μιας εξέχουσας και επικίνδυνης προσωπικότητας, προς την οποία είναι εφικτή μόνο μια παθητική-μαζοχιστική στάση. Μπορούμε να φανταστούμε ότι παρόμοια ήταν η ατομική σχέση του μέλους της πρωτόγονης ορδής με τον αρχαϊκό πατέρα. Η ομάδα έχει ένα εξαιρετικό πάθος για εξουσία. Σύμφωνα με τα λόγια του Le Bon, έχει μια δίψα για υπακοή. Ο αρχαϊκός πατέρας είναι το ιδεώδες της ομάδας, το οποίο διέπει το εγώ στη θέση του ιδεώδους του εγώ.

Ο μηχανισμός που μετασχηματίζει τη λίμπιντο σε δεσμό μεταξύ ηγέτη και οπαδών και μεταξύ των ίδιων των οπαδών είναι η ταύτιση.  Όμως η ταύτιση για την οποία μιλάει ο Freud δεν είναι η ταύτιση του Οιδιποδείου συμπλέγματος, αλλά μια πολύ πιο αρχαϊκή. Είναι η πρωτόγονη ναρκισσιστική πτυχή της ταύτισης ως πράξης «βοράς», που κάνει το αγαπημένο αντικείμενο μέρος του εαυτού μας. Η εξιδανίκευση παίζει βασικό ρόλο στις ταυτίσεις κατά τον σχηματισμό φασιστικών ομάδων. Εξιδανίκευση είναι η υποκατάσταση  του δικού μας ανέφικτου ιδεώδους του εγώ με την εικόνα του ηγέτη. Τον αγαπάμε εξαιτίας της τελειότητας της οποίας δεν καταφέραμε να αξιωθούμε για το δικό μας εγώ και την οποία τώρα θα θέλαμε να παράγουμε με αυτόν τον έμμεσο τρόπο ως μέσο για να ικανοποιήσουμε τον ναρκισσισμό μας». Ο φασίστας ηγέτης καλλιεργεί  στους οπαδούς του αυτή την εξιδανίκευση. Οι άνθρωποι στους οποίους ευδοκιμεί το κήρυγμα του είναι εκείνοι που αισθάνονται ότι έχουν αποτύχει να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις του εγώ τους. Αυτό, συμβαδίζει με την εμφάνιση της εικόνας του ηγέτη ως μια διεύρυνση του υποκειμένου: κάνοντας ο οπαδός τον ηγέτη το ιδεώδες του τον αγαπά, σαν να ήταν ο εαυτός του, και ταυτόχρονα απαλλάσσεται από τις ματαιώσεις και τις δυσαρέσκειες που αμαυρώνουν την εικόνα του δικού του πραγματικού εαυτού. Αυτό το pattern ταύτισης μέσω της εξιδανίκευσης, η καρικατούρα της αληθινής συνειδητής αλληλεγγύης, είναι, ωστόσο, συλλογική. Είναι αποτελεσματική σε τεράστιους αριθμούς ανθρώπων με παρόμοιες χαρακτηριολογικές ιδιαιτερότητες και λιβιδινικές τάσεις.   Η φασιστική κοινότητα αντιστοιχεί ακριβώς στον ορισμό της ομάδας του Φρόιντ ως «ένα πλήθος ατόμων που έχουν υποκαταστήσει το ιδανικό του εγώ τους με ένα και το αυτό αντικείμενο και κατά συνέπεια έχουν ταυτιστεί μεταξύ τους». Η εικόνα του ηγέτη με τη σειρά της, δανείζεται την αρχαϊκή πατρική παντοδυναμία της από την συλλογική δύναμη.

 Ωστόσο, ενώ εμφανίζεται ως υπεράνθρωπος, ο ηγέτης πρέπει ταυτόχρονα να παρουσιάζεται ως μέσος άνθρωπος, ακριβώς όπως ο Hitler παρουσιάστηκε ως σύνθεση ενός υπεράνθρωπου και ενός προαστιακού κουρέα. Για χάρη εκείνων των τμημάτων της ναρκισσιστικής λίμπιντο του οπαδού που δεν έχουν εναποτεθεί στην εικόνα του ηγέτη αλλά παραμένουν συνδεδεμένα με το εγώ του, ο υπεράνθρωπος πρέπει να μοιάζει με τον οπαδό και να εμφανίζεται ως «διεύρυνσή» του. Συνεπώς, ένα από τα βασικά τεχνάσματα της προσωποποιημένης φασιστικής προπαγάνδας είναι η έννοια του «μεγάλου ανθρωπάκου», ενός ατόμου που προτείνει τόσο την παντοδυναμία όσο και την ιδέα ότι είναι απλώς ένας από τον λαό, ένας μέσος άνθρωπος.

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.

επιστροφή στην κορυφή

Επικοινωνήστε με το Σχέδιο β'

Σολωμού 13, Εξάρχεια, 2ος όροφος (5μμ - 10μμ)

info@sxedio-b.gr

2108224344